खरं तर स्वछता हा सामाजिक विषय आहे.ही सरकारपेक्षा नागरिकांची जबाबदारी जास्त आहे.जिथला समाज जागरूक आहे तिथे आपोआप स्वछता राखली जाते.देशातील कित्येक गावात बघा तिथे शहरांसारखी अस्वछता पसरलेली नाही.तिथे स्वछता हा प्रतिष्ठेचा विषय समजला जातो.अशा प्रकारची गावे आज सुद्धा कोणत्याही प्रकारच्या सर्वेक्षणावर आधारलेली नाहीत.सरकारी आर्थिक मदती विना आणि प्रकल्पाविना कुठे जर स्वछता कायम होत असेल तर ते ठिकाण आपल्यासाठी आदर्श व्हायला पाहिजे.शेवटी स्वछता ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे.आपण या कामासाठी सरकारवर अवलंबून का रहाव?
सद्यस्थितीत आपल्या देशात स्वछतेची जबाबदारी नगरपालिका आणि महानगर पालिका यांची आहे.आपण जर यावर गंभीरतेने विचार केला तर या संस्था तेवढ्याशा स्वयंपूर्ण नाहीत कारण आर्थिक आणि राजकिय दृष्टया म्हणाव्या तेवढया सबळ नाहीत.या संस्था त्या निवडणूक प्रक्रियेचाच एक भाग आहेत ज्यात राजकिय पक्षांची भूमिका मुख्य असते.यामुळेच यांची कार्यप्रणाली राज्य आणि केंद्र सरकारच्या ईच्छेवर ठरत असते.पालिकांची जबाबदारी गौण ठरते.या पालिकांची आर्थिक स्थिती सरकारच्या कृपेवर असते.या संस्था आपला थोडाफार खर्च करवसूलीतून पूर्ण करतात.यामुळेच यांच्याकडे स्वच्छ्तेसाठी भक्कम अशी व्यवस्था नसते.दूसरीकडे पालिकांचे सफाई कामगार कमी वेतन आणि सुविधांच्या अभावामुळे परिपूर्णतेने काम करत नाहीत.हे सत्य आहे की,जी मोठी शहर स्वछतेच्या श्रेणीची हक्कदार बनली आहेत ती स्वछतेच्या सूक्ष्म मापदंडात खरी ठरत नाहीत.फक्त रस्ता स्वछ करणे अथवा बगिचांच्या भिंतींची रंगरंगोटी करणे म्हणजे स्वछता नाही.या पालिकांकडे जमा केलेल्या कच-याची योग्य विल्हेवाट लावण्याची व्यवस्था असणे गरजेचे आहे.एकीकडे आपल्याकडे साधन सामुग्रीचा अभाव आहे तर दूसरीकडे चारित्र्याचा.फक्त पालिकाच नाही तर नागरिक सुद्धा काही कमी दोषी नाहीत ज्यांना स्वछता ही केवळ सरकारची जबाबदारी वाटते.
स्वछतेच्या बाबतीत जे दावे केले जात आहेत त्यानूसार देशातील ६.५ लाख ठिकाण आणि ७३००० वार्ड स्वछतेचे अधिकारी आहेत.हे जर योग्य मानल तर स्वछतेच्या सर्वेक्षणात अशी मानक हवित ज्यांना सामाजिक,वैज्ञानिक आणि आर्थिक आधारावर निश्चित केल पाहिजे.स्वछता सर्वेक्षणात जरी कितीही कमतरता असल्या तरी याला पूढे चालू ठेवणे गरजेचे आहे.आपल्याला पालिका आणि शहरांना सन्मानित केल पाहिजे ज्यामुळे स्वछतेच्या कामात लागलेल्या लोकांना प्रोत्साहन मिळेल.मात्र जोपर्यंत हे अभियान नागरिकांची मानसिकता बदलत नाही तोपर्यंत या अभियानाचे काही औचित्य नाही.आज ही देशात मोठया प्रमाणात नागरिक अशे आहेत जे आपली सवय बदलायला तयार नाहीत.ते घर आणि रस्त्यांना अस्वछ करतात त्यांच्यावर नियंत्रण करणे गरजेचे आहे.
हि विडंबना आहे की,आपण पाश्चिमात्य गोष्टींच अनुकरण करत आहोत मात्र त्यांच्यापासून काही शिकायला तयार नाहीत.पाश्चिमात्य देशात स्वछतेसाठी काय तंत्र विकसित केली आहेत याकडे आपण बघितले पाहिजे.विषय फक्त युरोप पुरताच मर्यादित नाही तर आपला शेजारी असलेल्या श्रीलंकेने सुद्धा स्वछतेसाठी चांगली उपाययोजना केली आहे.त्यांच स्वछतेच तंत्र सामुहिकतेवर आधारित आहेत.आपल्या देशात सुद्धा स्वछतेच्या बाबतीत सामुहिक भागिदारीची भावना कशी निर्माण करता येईल यावर गंभिरतेने विचार करणे गरजेचे आहे.स्वछता फक्त अभियानापूरती किंवा फक्त पुरस्कार मिळवण्यासाठी नाही तर यापूढे जावून कार्य करणे गरजेचे आहे.
-सुरेश मंत्री
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा