महाराष्ट्रात ज्येष्ठ नागरिक सर्वात कमी सुरक्षित

 ६० वर्षांपेक्षा जास्त वय असलेल्या ज्येष्ठ नागरिकांवर होणा-या अत्याचारात गेल्या काही वर्षांपासून वाढ होत आहे. २०२० मध्ये कोरोना काळात लॉकडाऊनमध्ये गुन्हेगारीचा आलेख ढासळला होता. पण कोरोनानंतर पुन्हा एकदा गुन्हेगारीमध्ये वाढ होत असल्याचे नॅशनल क्राईम रेकॉर्ड ब्युरोच्या अहवालातून समोर आले आहे. २०१९ ते २०२१ या तीन वर्षांमध्ये ज्येष्ठ नागरिकांवर होणा-या आत्याचारात वाढ झाली आहे. २०२१ मध्ये महाराष्ट्रात ६१९० ज्येष्ठ नागरिकांसंबधित गुन्ह्याची नोंद झाली आहे. देशातील इतर राज्यांच्या तुलनेत ही संख्या सर्वाधिक आहे. तर या यादीत मध्य प्रदेश दुस-या क्रमांकावर आहे. २०२१ मध्ये मध्य प्रदेशमध्ये ५२७३ गुन्हे घडले ज्यात पीडित ज्येष्ठ नागरिक आहेत. म्हणजेच मध्य प्रदेशात दररोज १४ वृद्ध गुन्ह्यांचे बळी ठरले आहेत. तेलंगणामध्ये २०२१ मध्ये १९५२ प्रकरणांसह तिस-या स्थानावर आहे. तामिळनाडूमध्ये २०२१ मध्ये १८४१ गुन्ह्यांची नोंद झाली आहे, ज्यामध्ये पीडित ज्येष्ठ नागरिक आहेत. दरम्यान, या बहुतांश घटनांमध्ये पोलिसांनी गुन्हेगारांना बेड्या ठोकल्या आहेत.

  ज्येष्ठ नागरिकांच्या हत्येच्या प्रकरणात तामिळनाडू आघाडीवर असून महाराष्ट्र दुस-या क्रमांकावर आहे. तर मध्य प्रदेश तिस-या क्रमांकावर आहे. तामिळनाडूमध्ये १९१, महाराष्ट्रात १८१, मध्य प्रदेशमध्ये १२१ आणि उत्तर प्रदेशमध्ये १०१ ज्येष्ठ नागरिकांच्या हत्येची नोंद झाली आहे. मध्य प्रदेशात ज्येष्ठ नागरिकांविरुद्ध सर्वाधिक बलात्काराच्या घटना घडल्या आहेत, असे एनसीआरबीच्या आकडेवारीवरून स्पष्ट झाले आहे.एनसीआरबीच्या आकडेवारीनुसार, २०२१ मध्ये महाराष्ट्रात ज्येष्ठ नागरिकांविरोधातील ६,१९० गुन्ह्यांची नोंद करण्यात आली होती. आघाडीवर असणा-या या चार राज्यांमध्ये अनुक्रमे २०१९, २०२०, २०२१ या काळात जेष्ठ नागरिकांविरोधात झालेल्या अत्याचारांची संख्या -  महाराष्ट्र ६१६३, ४९०९, ६१९०, मध्य प्रदेश ४१८४, ४६०२, ५२७३, तेलंगणा १५२३, १५७५, १९५२, तामिळनाडू २५०९, १५८१, १८४१ अशी आहे. 

संपूर्ण जगामध्ये ज्येष्ठ नागरिकांच्या सुरक्षिततेला खूप प्राधान्य दिले जाते. भारत देशदेखील त्याला अपवाद नाही. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतात जवळपास १०४ दशलक्ष (१०.४ कोटी) ज्येष्ठ नागरिक आहेत. ही यूके आणि कॅनडाची एकूण लोकसंख्या आहे. ही संख्या २०२६ पर्यंत १७३ दशलक्ष (१७.३ कोटी) आणि २०५० पर्यंत ३०० दशलक्ष पर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे. ज्येष्ठ नागरिकांच्या सुरक्षिततेसंबंधी सरकारतर्फे आणि पोलीस खात्यातर्फे विशेष उपाययोजना केल्या जातात आणि त्या अनुषंगाने विशेष उपक्रमदेखील राबविले जातात. परंतु या सर्व उपाययोजनांना अपेक्षित प्रसिद्धी दिली जात नाही. त्यामुळे सर्वसाधारण नागरिक आणि ज्येष्ठ नागरिक याबाबत अनभिज्ञ आहेत. पोलिसांतर्फे ज्येष्ठ नागरिकांसाठी उपाययोजना केलेल्या आहेत. जे ज्येष्ठ नागरिक आपल्या घरामध्ये एकटेच राहत आहेत त्यांनी त्याबाबत स्थानिक पोलीस ठाण्याला कळविले तर स्थानिक पोलीस ठाण्याचे अधिकारी त्यांच्या घरी येऊन त्याची प्राथमिक आणि आवश्यक माहिती गोळा करतात. अशा ज्येष्ठ नागरिकांच्या घरी बिट अधिकारी/ अंमलदार नियमितपणे भेट देतात. एका पोलीस ठाण्याच्या हद्दीमध्ये साधारणपणे चार भाग केले जातात व त्या भागांना बिट असे संबोधले जाते. त्या प्रत्येक भागासाठी बिट अधिकारी नेमलेला असतो. तो बिट अधिकारी त्याच्या विभागातील ज्येष्ठ नागरिकांची यादी तयार करतो. त्यासंबंधी एक नोंदवही तयार केली जाते आणि त्यामध्ये संबंधित ज्येष्ठ नागरिकाची व त्याच्या जवळच्या नातेवाईकाची माहिती संकलित केली जाते. याशिवाय पोलिसांतर्फे हाऊसिंग सोसायटीच्या पदाधिका-यांना त्या सोसायटीमध्ये राहणा-या ज्येष्ठ नागरिकांची माहिती पोलिसांना कळविण्याबाबत लेखी सूचना दिल्या जातात. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी मुंबई पोलसिांनी विशेष टेलिफोन सेवा उपलब्ध करून दिलेली आहे. त्याचे नंबर १०९०, २०३, १०० इत्यादी आहेत. याशिवाय जे ज्येष्ठ नागरिक सोशल मीडियाचा वापर करतात ते मुंबई पोलिसांच्या ट्वीटर हँडलवर देखील संपर्क साधू शकतात. काही ठिकाणी ज्येष्ठ नागरिकांचे ग्रुप आहेत. त्या ठिकाणीदेखील स्थानिक पोलीस ठाण्याचे अधिकारी भेट देऊन ज्येष्ठ नागरिकांशी संवाद साधतात. अनेकदा ज्येष्ठ नागरिकांना त्यांच्या मुलांकडूनच परस्पर पेंशन उचलून घेणे, मारहाण  करणे किंवा इतर गुन्हेगारांकडून आर्थिक फसवणूकीचे प्रकार घडतात. अशावेळी  ज्येष्ठ नागरिक पोलीस विभागाची मदत घेवू शकतात. 

- सुरेश मंत्री